Он чеди эргилдениң иштинде алдан чылда эргип чоруур он ийи амытаннар чылы болгаштың дакпырлажып чоруур бойдузу
Киирилде:
Мында кижиниң бойдузун бижээн уткага чүс хуу бүзүрээн ажыы чок.
Ынчалза-даа алдан чыл дургузунда, он чеди эргилдеде кижи амыттанның аажы-чаңы, алыс-бойдузу дөмейлежип турарынга чурагачылар саналдап чоруур.
Ыяш күске чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Угааны чарт, ус-шевер. Кажары-биле база чүве таарыштырары-биле улусту олурту мегелээр. Өнчү талазы-биле ортумак. Суг Ээзиниң хоразындан аарыыр. Кедер хевиниң, каасталгаларының, эдилелдериниң өң-чүзүнү ногаан, кызыл, көк болурга тааржыр. Чоок өңнүү болурунга таарымча чок чылдары: аът, пар, койгун, ыт, дагаа. Эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдып алырда бажын углап алыр чүгү - соңгу чүк чымчак. Чеден беш хар-назыга чедир чеди моондакка таваржыр. Үштен бешке чедир уйнуктар төрүттүнер.
Ыяш инек чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Дүне эки удуур. Дыка адааргак, харам, чугаазы эвээш. Мага-боду шыырак.
Аажызы доктаамал берге болганындан ону эде кижизидери белен эвес. Кылык-килеңге кевин херек чок черге алыспас, шыдамыккай. Сеткили шынчы. Чайның адак айы, ол ышкаш кыштың адак айы аңаа шаптараазынныг үелер. Ынчангаш ол үелерде хары черже баарың шеглезе эки. Сүлдени, хей-аътты бедидерде, аъш-чемге рис-тарааны азы арбайны ажыглаза чогуур.
Кедер хевиниң, каасталгаларының, эдилелдериниң өң-чүзүнү көк, ногаан сарыг болур болза таарымчалыг. Бода малының өң-чүзүнү сарыг болза буян-кежиин көөр. Кадыг чылдары хой, хаван, ыт, койгун. Эжик-хаалгазын азы сыртангаш удуурда соңгу-чөөн чүкче углап алза эки. Назы-харының хөмчээли алдан азы чеден бир харга чедер. Төл кежии эвээш.
От пар чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Аажызы кылыктаныычал. Каржыланы бээр таварылгалар бар. Өрү көрдүнер, менээргениичел. Ынчалза-даа сеткили эки. Чүвени арнынга чугаалаар. Даңгыракты тоовас. Иштики делегейи делгем, күзели улуг. Чүстер аарыындан аарыыр. Чазын, күзүн шаптараазыннарга таваржып болур Ынчангаш ол үелерде ырак черже чоруурун шеглээр. Хой чылдыг кижи-биле амыдыралды доңнаштырарга, аарыг-аржык көвүдээр. Шажынчы эвес, меге үзел-көрүштери бедик. Шыжыгыычалындан хүндү-сүзүү күш чок, сеткил-бодалы тоо-быдаргай. Адаанныг оюннарга ынак болганындан үргүлчү-ле дүвүреп, сагыш-сеткили аарыыр. Эдержиринге таарымча чок чылдары: сарбашкын, улу, чылан, хаван, күске. Пар чылдыг кижи-биле өг-бүле тудар болза, чурт солуур. Дөрт хире ажы-төлдүг. Чеден азы чеден чеди харга чедир беш шаптараазын келир. Кежик-чолдуг ук-ызыгууртаннардан төрүттүнер. Эжик-хаалгазын азы сыртангаш удуурда чөөн чүкче углап алза эки. Кедер хевиниң, каасталгаларының, эдилелдериниң өң-чүзүнү: ак, кызыл, ногаан.
От койгун чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Чугаазы эвээш, сеткили биче. Өске улустуң өнчүзүн алыксаар. Бодун мактаарынга, өске кижини шүгүм-чүлээринге ынак. Шын сөзү чок, оптуг-кажары улустан артык. Амыдыралында өнчүзү хөй. Тааржыр идик-хевиниң, каасталгаларының өңнери: кызыл, ногаан, сарыг. Чурттаар оран-савазының эжик-хаалгазының азы удуурда угланып чыдып алыр чугу - чөөн чүк. Чеден беш харга чедир чеди шаптараазынныг. Амыдырал оруунда төл кежии эвээш.
Чер улу чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Чалгаа, мегелээринге сундулуг база арагага болгаш самыыргай чорукка ынак. Сиилең, кажар, ол ышкаш хан-дыкшыл-күзели улуг. Өске кижиниң ашаан (кадайын) ажыглаар. Улуургак. Сөс-домаа бак-даа бол, кижиге чымчак. Кылыктаныры бүдүжүнде бар-даа бол, хөлүн эртпес. Өске кижиниң чагыг-сүмезин эдерзе-даа, бодунга бүзүрели чок. Чүвениң ажык-дүжүүн, чидириин эки сайгарып албайн, олче дүлдүнүп кире бээр. Угааны чидиг, кайнаар-даа чоруурунга ынак. Арыг-силиг, ажыл-ишке шудургу. Боду бодун мактаарынга, өске кижини шүгүмчүлээринге туралыг. Частың, күс-түң адак айларында моондактар бар, ынчангаш ырак-узак чер чоруурда оваарныры чугула. Оон аңгыда, оорнуң, дээрбечилерниң айыылы, ок-бижектиң айыылы бар. От-көстү бужартадып алырындан оваарынмас болза, кижи кежии баксырап, өнчү каражазы болур. Кадыг чылдары: хаван, хой, сарбашкын, инек. Пар чылдыг кижи-биле салым-чолду доң-наштырар болза, чуртталганың эчизинге чедери берге. Дагаа чылдыг кижи-биле амыдыраарга, акша-хөреңги келбес. Чеден тос харга чедир дөрт моондак, алды ажы-төл кежии бар.
Чер чылан чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Сеткили муңгак, ажынчак болгаш өрү көрдүнер. Эки чүвеге бүзүрели күштүг болгаш салым-чаяанныг-даа болза чалгаа, хөй чүве күзээр, удуурунга ынак. Ол ышкаш салдары баък эш-өөр-биле эдержиксээр. Чер чылан чылында төрүттүнген кыс кижилер адааргак, холу тыртым болганындан аъш-чемни, акша-мөңгүннү чыып алырын эки билир. Чайның, кыштың эге айларында моондактыг болганындан ырак-узак чер чоруурундан оваарынза чогумчалыг. Серемчилел чок болза оорнуң, дээрбечиниң айыылы азы бистиг чүүлден, ок-чемзектен озал-ондак туруп болур. От-көстү арыг-силиг тутпас болза кежии баксырааш өнчү-хөреңгизи эвээжээр. Таарышпас чылдары: хаван, хой, мечи, инек. Пар чылдыг кижи-биле чуртаар болза амыдыралынга бергедээшкиннер туруп болур. Дагаа чылдыг кижи-биле салым-чолун доңнаштырза акша-төгерикке нарын. Чеден тос хар-назынынга чедир дөрт шаптараазынныг. Төл кежии алды.
Демир аът чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Ажыныычал, сеткили ак. Чоок кижизинге чымчак, оюн-баштак. Бодунуң четпестерин билинмейн, өске кижиниң четпестерин хайгаараар. Ажыл-херекке кызыл, аъш-чемге, акша-төгерикке хандыкшылдыг. Тааржыр кедер хевиниң, каасталгаларының өң-чүзүнү: ак, сарыг, көк. Таарымча чок чылдары: күске, улу, сарбашкын, дагаа. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү - мурнуу чүк эки. Бежен чеди харга чедир тос шаптараазын бар. Оларны ажып эртер болза, чеден тос харга чедир чурттап шыдаар. Өнчү-хөреңгизинге болгаш ажы-төлүнге каражалыг. Соок аарыындан, хат аарыындан оваарныр.
Демир хой чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Угааны делгем. Бүдүжү ажык, мага-боду сайзыраңгай, бодун чагырып шыдаар. Чүве сактып алыры болгаш сайгарар угааны хирелиг. Карааның шоо багай, карак дамырлары кызар. Хандыкшылы улуг. Карак аарыындан, ижин-баар аарыындан аарып-болур. Он тос, үжен чеди, бежен чеди назы-харларында моондактарга таваржыр. Оларны ажып эртипсе, сезен чеди харга чедир чурттаар. Тааржыр. кедер хевиниң, каасталгаларының өң-чүзүнү: ак биле көк. Кадыг чылдары: инек, аът, чылан, улу, дагаа. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү-мурнуу-барыын чүк эки. Амыдыралында ажы-төл кежии эвээш. Суг Ээзиниң хоразындан аарып болур, ынчангаш арыг эвес үүледен оваарныр.
Суг сарбашкын чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Сеткили ак, аңаа немей шокар хөй бодалдарлыг болгаш оюн-баштакка ынак. Чугаазы хөй, адааргак аажызын боду эдип шыдавас. Кылыпкы дег ажылы хөй: уран-чүүлге мерген база чүве сактып алыры эки. Өнчү-хөреңгизи шыырак. Даштындан шынныг-чөптүг алдынза-даа, бодунуң сонуургалдарының хараазы-биле арыг эвес үүлени кылып даа болур. Тааржыр кедер хевиниң, каасталгаларының өң-чүзүнү: ак биле кызыл. Күстүң, чайның башкы айларында шаптараазыннар бар болганындан ырак-узак чер чоруурун шеглээр. Таарышпас чылдары: пар, ыт, чылан, аът. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү-барыын чүк эки. Бежен чеди хар-назыга чедир чеди моондактыг, үш хире төлдүг.
Суг дагаа чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Аштаныр-чугдунар, арыг-силиг. Бодалдары турум эвес, уттуучал. Сеткили биче болгаш дузааргак, эриг баарлыг. Чер кезииринге ынак. Ажынчак, дедир, хөй күзелдиг. Эш-өөр, кожалар, чоок-кавы кижилер-биле хамаарылгазы нарын-берге. Бодунуң туружу быжыг болганындан өске кижиниң чагыргазының адаанче кирбес. Таарышпас чылдары: койгун, хой, аът, хаван. Тааржыр кедер хевиниң, каасталгаларының өң-чүзүнү: көк, ак, ногаан. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү- барыын чүкэки. Хат аарыының, халыын аарыының салдары күштүг. Алдан харга чедир амыдырап, ийи хире төлдү бодарадыр.
Ыяш ыт чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Хорадаачал болур, сонуургалдары багай, күзели хөй. Чүве сактып алыры эки, угааны чидиг, уран-чүүлге мерген. Мага-боду чаагай, түр-күчүлүг, өнчүзүн саадавайн көвүдедип алыр. Утка чок хөй чугаалыг. Эът-ханга хандыкшылы күштүг болганындан холун хирге борай бээр. Өт, өкпе аарыгларындан аарыыр. Частың адак айы шаптараазынныг болганындан чер чоруурундан оваарныр. Кадыг чылдары: улу, күске, дагаа, инек. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү - соңгу чүк эки. Чеден тос харга чедир амыдыраар. Үш ажы-төлдүг болур.
Ыяш хаван чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Мага-боду чаагай, эки. Бодунга чоргаар. Сөс-домаа күш-түг. Овур-хевири эъткир, сөөккүр. Карааның кирбии узун. Каржы сөстер чугаалаарынга ынак. Боду минни бербес болза, чоок-даа, ырак-даа кижилер ооң аажы-чаңын эдип шыдавас. Даштыкы хевири хорадаан, каржыланган-даа бол, иштики байдалы чиик. Эки көргенинге чылыг-чымчак, бак көргенинге хамаарылгазы кадыг. Ижер-чииринге ынак, алыксак-чиксек. Эш-өөрү, төрелдери-биле хамаарылгазы мегелээшкинден бүткен. Кедер хевиниң, каасталгаларының тааржыр өң-чүзүнү: ногаан, кызыл, көк. Кадыг чылдары: чылан, пар, мечи, дагаа. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү—соңгу чүк эки. Алдан дөрт назы-харга чедир беш шаптараазын бар.
От күске чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Сеткили күштүг, сактыр-бодаары хөй. Ажынчак, эрээн-шокар бодалдарлыг. Өске улуска эвилең, өөнүң улузунга хоралыг. Аксы-биле кижиге дузалашса-даа, херек кырында карак чаар. Улуг чоруктарны ара каап, бичии херектерни чогударын кызыдар. Эш-өөрү, чоок кижилери аңаа бүзүревес. Үүрмек-саармак чүүлдер оорлаар. Сактыышкыннары дойлуп, өске кижиниң частырыын доюлдурарынга ынак. Чорук-кылажы адак-чиик база кылыр ажылы хөй. Кедер хевиниң, каасталгаларының тааржыр өң-чүзүнү: кызыл, ногаан, сарыг. Таарышпас чылдары: аът, пар, койгун, ыт, дагаа. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү — соңгу чүк эки. Аарып болур аарыглары - ижин аарыы, халдавырлыг аарыг, халыын аарыг, чүрек аарыы. Алдан сес харга чедир беш шаптараазынныг.
От инек чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Мага-боду сайзыраңгай, уйгужу. Угааны тода эвес, карааның шоо четпес. Аъш-чемниг, өнчүлүг. Арага ижип-теринге ынак. Шыдамык, белен хорадавас, бодунга бүзүрелдиг. Дайзыннарның, аза-четкерниң хоразы эвээш. Шык аарыы, өт, хөрек-боостаа аарыгларындан аарып болур, кeдер хевиниң, каасталгаларының тааржыр өң-чүзүнү: кызыл, ногаан, сарыг. Кадыг чылдары: хой, инек, койгун, хаван, ыт, Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү—чөөн чүк эки. Чеден беш харга чедир беш шаптараазын бар. Бир-ийи хире ажы-төлдүг болур.
Чер пар чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Мага-бодунуң эът-ханы сайзыраңгай, кылыктыг. Чемге дыка хандыкшылдыг. Мегелээринге ынак. Дүрүм-сагылгага кадыг. Дайзынының хоразы эвээш. Үжүк-бижикке мерген. Кедер—хевиниң, каасталгаларының тааржыр өң-чүзүнү: кызыл, ак, сарыг. Кады чурттаарынга кадыг чылдар: мечи, койгун, хаван, чылан. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү - чөөн чүк эки. Ыжыктан, суг аарыындан аарып болур. Чеден ийи харга чедир чеди шаптараазынныг. Төл кежии ийи.
Чер койгун чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Чугаазы хөй, угааны чидиг. Эртем-билии улуг-даа болза, аъш-чеминиң, эт-севиниң кежии хирелиг. Оюн-тоглаага, хоозун-баштак чугаага ынак. Адааргак, алыксак. Өске өг-бүлениң эр (кыс) ээзин ажыглаптар болгаш аас-дылы, чөрүлдээзи хөй. Кара аът, кара ыт тудар болза, каражаны тиилеп эртер. Карак, ижин-баар талазындан хоочурап аарыыр. Аныяк назынында ада-иези чарлыр азы хөй аас-дыл бар. Чуртталгазының сөөлгү чылдарында амыр-дыштыг. Бежен харга чедир алды шаптараазын, бир оңгар бар. Кадыг чылдары: дагаа, чылан, аът, күске. Кедер хевиниң, каасталгаларының тааржыр өң-чүзүнү: кызыл, көк, сарыг. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү—чөөн чүк эки. Чер-Суг ээлеринден оваарныр. Өкпе аарыы хоочураанындан база баар аарыының салдары-биле амы-тынындан чарлыр.
Демир улу чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Мага-боду күштүг. Чоргаар, бодунуң үнезин билир. Угаа—ны быжыг. Өске кижиниң четпес талазын сураксаар, бодун мактаксаар. Аксы чымчак-даа бол, бодалдары кара, кадыг шырайлыг. Чемге ынак. Хоп-меге болгаш бачыттыг үүлези көвүдээр болза, буянныг үүлени аткаарладып кааптар. Өнчүзүнге сайзырал-даа, буураашкын-даа улуг, ынчангаш Лутор (Суг-Чер Ээлеринге өргүл) кылып, кежик кыйгырар болза, буян-кежии арбыдаар. Сагыш-сеткили тенип, кудун ышкынып болур айыыл бар. Кедер идик-хевиниң, каасталгаларының өң-чүзүнү: сарыг, көк. Кадыг чылдары: ыт, пар, инек, аът, хой. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү—чөөн-мурнуу чүк тааржыр. Сезен харга чедир үш шаптараазын, бирден беш чедир ажы-төл бар.
Демир чылан чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Угааны чарт, холу шевер. Хорадаачал. Дидим болганындан өске улустуң четпестерин сайгарарынга ынак. Арнының кежи кылын. Үүрмек-саармак өнчү-хөреңги, мал-маган каражазы азы оор-суктуң хоразынга таваржыр чүүлдери хөй. Эт-севи, буян-кежии чуртталгазының кудуруунда келир. Ада-иези-биле эдержир үези кыска. Мага-боду бужарга алзып болур, ынчангаш арыг эвес чүүлдерден оваарныр. Оран-савазынга Лусан (Суг-Чер Ээлеринге саң), Лутор (Суг-Чер Ээлеринге өргүл) хөй кылыр. Чеден сес харга чедир алды шаптараазын келир. Боостаазы ыжып, ириңнеп болур, сагыш аарыындан оваарныр. Таарымча чок чылдары: хаван, хой, мечи, пар, койгун. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда Углап алыр чүгү - барыын чүк. Үш ажы-төлдүг.
Суг аът чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Сеткили эки болганындан кызымак, мерген угаанныг. Арага ижиптеринге туралыг, ынчангаш улусту куду сөглей бээр таварылгалары бар-даа болза, шынчы, мегелээри эвээш. Улус чүнү-даа чугаалаарга дыңнаар. Чылгы-малга ынак. Мөөрейге, чарышка ынак. Өске кижиниң салдарынга алыспас, ооң чагыргазының адаанче кирбес, Аъш-чеминге, акша-мөңгүнүнгө хамаарыштыр арбыдаашкыны-даа, буураашкыны-даа хөй. Чүрек аарыынга, хат аарыынга таваржып болур. Чер Ээзиниң, улус аксының хоразы бар, Ук-ызыгуурнуң, өнчүнүң когун үзер аза-четкер хора чедирер. Идик-хевиниң, каасталга-эдилелдериниң өң-чүзүнү: ак, ногаан. Кадыг чыл-дары: күске, мечи, дагаа, улу, койгун. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү—мурнуу чүк тааржыр, Чеден чеди азы бежен чеди харга чедир сөс шаптараазыннар бар. Үш-дөрт хире ажы-төлдүг.
Суг хой чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Алыксак-чиксөк хандыкшылы күштүг болгаш мерген угааны хирелиг. Сеткили дошкуураанда угаанын өскертпес. Ус-шевер. Күзели улуг-даа бол, мага-бодунуң шинээ харык чок. Аъш-чеми, хөреңгизи шыырак, угааны чидиг. Коду аарыындан аарып болур. Оор-суктуң, дайзынның хоразы бар. Идик-хевиниң, каасталга-эдилелдериниң өң-чүзүнү: ак, ногаан, көк. Сарыг өңнүг чылгы мал тааржыр. Кадыг-чылдары: инек, чылан, улу, дагаа, ыт. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү — мурнуу-барыын чүк тааржыр. Чеден үш харга чедир беш шаптараазынныг. Төл кежии хей эвес.
Ыяш сарбашкын чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Мага-боду сайзыраңгай, сеткили човаачал-даа бол, баштакка ынак, аазаашкын кылбас. Багай эш-өөр-биле эдер-жиринге ынак болганындан аас-дылдың хартаачызы. Кажарлаарынга ынак. Дайзыннары хөй болганындан ол амыр-дыш көрбес. Идик-хевиниң, каасталга-эдилелдериниң өң-чүзүнү ногаан, көк. Чылгы малы ак өңнүг болза эки. Кадыг чылдары пар, хаван, аът, чылан, ыт. Аарып болур аарыглары: чүстер аарыы, баш аарыы. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алыр-да углап алыр чүгү — барыын чүк тааржыр. Чеден сес назы-харга чедир чеди моондак бар. Беш ийикпе азы чаңгыс төлдүг.
Ыяш дагаа чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Бодалдары турум эвес, күзели хөй болганындан ажынчак. Сеткили эки, дузааргак, сүзүктүг. Ажыг сугга ынак хараазындан мугулай чорукка алзыр. Аъш-чеми, өнчүзү барда бар, чокта чок. Чугаазы хөй ужурундан чөрүлдээзи хөй. Баш-мээ аарыындан оваарныр. Идик-хевиниң, каасталга-эдилелдериниң өң-чүзүнү: ногаан, көк, кызыл. Кадыг чылдары: койгун, хаван, хой, аът. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү — барыын чүк тааржыр. Алдан харга чедир чаңгыс азы үш ажы-төл бар.
От ыт чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Күзели хөй, эът-ханга ынак. Сеткили чымчак, бодун тудуп билир. Экини көргенде эриг баарлыг, бакты көргенде, каржы. Утка чок хөй чугаалыг, күзели хөй. Угааны чидиг, холу шевер. Аал-оранга оттуң айыылы туруп болур. Боостаа бачымындан, Чер Ээзиниң хоразындан оваарныр. Изиг аарыы, өт аарыындан кичээнир. Кадыг чылдары: улу, инек, хой, күске, дагаа. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү — барыын-соңгу чүк тааржыр. Алдан сес харга чедир чеди шаптараазын бар. Төл кежии үш.
От хаван чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Кылыктаныр, каржыланырынче чайгылар. Аъш-чеми эки эвес хараазындан хөй аарыыр. Эът-кежиниң ылгавырлыг черлеринде кара мең-даа бар. Удууру ханы, дүштери хөй. Мугулай, алыксак-чиксек. Улустуң ачы-дузазын алгаш, харыызын эгитпес. Арыгланып, сүзүглээри шоолуг эвес. Дайын-чаа, шериг дээн ышкаш, шала кадыг үүлеге сонуургалдыг. Дайзынынга өзү кара. Ажы-төлге байлак. Кедер хевиниң, эдилел-каасталгаларының өң-чүзүнү: кызыл, ногаан, сарыг. Кадыг чылдары: инек, пар, дагаа, мечи. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү — соңгу чүк тааржыр. Эът изиир аарыгдан, өт аарыындан база от халавындан, Чер Ээзиниң хоразындан оваарныр. Алдан сес назы-харга чедир чеди шаптараазынга таваржыр. Үш төл кежиктиг.
Чер куске чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Дурт-сыны кыска. Сеткилинге таарышпас чүүлдери хөй. Амы-тын үзеринге ынак. Сөс-домаа чымчак. Күзели хөй, уйгу-дыжы эвээш. Алызында санныг каш-ла кижи ону хүндүлээр. Аал-оранында өнчү-хөреңгизи бар. Аарыглары: бүүрек дегдириишкини, коду аарыы. Кедер хевиниң, эдилел-каасталгаларының өң-чүзүнү: кызыл, ак, сарыг. Кадыг чылдары: аът, пар, койгун, дагаа, ыт. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү - соңгу чүк тааржыр, Алдан сес харга чедир чеди шаптараазынныг болур. Чаңгыс төлдүг. Чуртталгазының төнчүзүнде бистиг чүүлден азы ок-чемзек айыылындан назынындан чарлып болурунуң айыылындан оваарныр.
Чер инек чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Сөөгү аар, салам. Бодун тогдунар четпестиг, өнчүзү эвээш. Чыдыпканда инек ышкаш удуур, тура халаанда пар ышкаш. Кадыг чылдары: хой, койгун, инек. Ол чылдыглар-биле аас-дыл көвүдээр, таарымча чок. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда, углап алыр чүгү - соңгу-чөөн чүк тааржыр. Бежен харга чедир чеди шаптараазынныг болур. Чаңгыс төлдүг.
Демир пар чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Дуртсыны эки, эът-кежи ак. Кылыктыг, холу беримчелиг. Арага-дары ижиптеринге сундулуг. Сөс-домаа каңдай-кадыг. Өнчү-хөреңгизирек-даа бол, кежии боъш. Чер кезииринге ынак. Кедер хевиниң, эдилел-каасталгаларының тааржыр өң-чүзүнү: сарыг, көк. Кадыг чылдары: мечи, чылан, хаван, улу. Пар чылы-биле таварышканда, оран-чурт солуур. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү — чөөн чүк тааржыр. Алдан харлыында хенертен беш шаптараазын болур. Ажы-төл кежии ийи азы дөрт.
Демир койгун чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Бодалы делгем, сүзүктүг, кызымак, угааны чарт, мерген. Бүдүштүг, сеткили биче болгаш өске кижилерге дузааргак, чымчак. Өнчү-хөреңгизи бодунуң шаа-биле келир. Аныяк назынынга көөрде, назы-хары дөгүй бергенде чыргаар. Ада-иезинден эрте чарлыр. Кара аас-дыл хөй келир. Шиштээр аарыглар хөй. Бужартаашкын база Чер Ээзиниң хоразы келир. Кедер хевиниң, эдилел-каасталгаларының тааржыр өң-чүзүнү: ак, көк, ногаан. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү — чөөн чүк тааржыр. Кадыг чылдары: дагаа, чылан, аът, инек, күске. Алдан беш харга чедир беш шаптараазынныг. Беш ажы-төлдүг. Бистиг эттен амы-тынындан чарлып болурунуң айыылындан оваарныры чугула.
Суг улу чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Билдилиг-даа, менээргек-даа, кочуургак-даа. Эът-кежинде мең-демдектер хөй. Оюн-мөөрейге ынак. Шыжыгыычал, мактаныр. Чаңгыс черге доктаамал турбас. Сөс-домаа кадыг, каңдай-даа бол, улуска чымчак. Өнчү-хөреңгизиниң деңнели дески эвес. Өгленири орай. Ук-ызыгуурунда угааны чиктиг улузу хөй. Кадыг чылдары: ыт, аът, хой, койгун, инек. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү — чөөн-мурнуу чүк тааржыр. Алдан ийи харга чедир алды шаптараазын бар. Беш азы чаңгыс төлдүг болур.
Суг чылан чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Кылбас-тутпазы чок, шевер. Менээргенир, ажыныычал база нүгүл-хоп дажыксаар. Өске улуска чаңын эттирип алыры берге, эжинге-даа нарын. Кедер хевиниң, эдилел-каасталгаларының тааржыр өң-чүзүнү: ак, сарыг, ногаан. Аарыглары: соок аарыы, хат аарыы. Чер-Суг Ээзиниң хоразындан аарып болур. Хирленген от-көстен оваарныр, Лучот, Лутор езулалдарын кылза чогуур. Кадыг чылдары: хаван, хой, мечи, пар. Ажы-төл кежии хөй эвес. Бажыңының эжии азы удуп чыдып алырда углап алыр чүгү - барыын чүк тааржыр. Алдан сес хар чедир назылаар.
Ыяш аът чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Кылыктыг, оптуг-кажар болганындан эдержирге халалыг. Янзы-бүрү бодалдарлыг, угааны мугур, сүзүү база сагыш човаашкыны сула. Төрелдеринге, эш-өөрүнге сөс-домаа уг-баш чок. Дайынзырак, үргүлчү дүвүрээн чоруур. Адааргаачал база кылыктыг. Чамдыкта бодунуң ажыл-херээн ара каапкаш, өске кижиниң чоруун кызымаккайы-биле чогуда бээри-даа бар. Аарыгларының дөзү хат-салгындан болур, өл-шык аарыы өөскүп болур. Кедер хептери, каасталгалары ногаан, кызыл өңнүг. Хола-чес биле кызыл тукка кежик алыр болза, акша-мөңгүнү келир. Чер-девискээр Хайгааракчызы азы Чер Ээзиниң хоразының айыылы туруп болуру-биле арыг эвес чүүлдерден оваарныры чугула. Кадыг чылдары: күске, улу, койгун, мечи, дагаа. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү — мурнуу. Алдан харга чедир бир төлдүг, үш шаптараазынныг.
Ыяш хой чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Эът-ханы чедишкен, минниишкиннери күштүг. Угааны аяс, чемге ынак. Көрүжү ырак, чугаазы хөй эвес, угааны маажым, акша-төгерикке хандыкшылдыг. Шыдамыккай, сеткили ак, өске улуска улуг дыка бак сеткили чок. Кедер хептери, каасталгалары ногаан, кызыл, көк өңнүг. Кадыг чылдары: инек, дагаа, чылан, ыт. Төл кежии ийи, шаптараазыннары үш. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - барыын-мурнуу.
От мечи чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Аксы боъш, хүлүмзүргей шырайлыг. Күш-шыдалдыг, күзели улуг. Чоргаар, менээргек, чугаазы хөй. Өске кижиниң частырыын сайгарыксаар. Сеткили биче, хөй янзы бодал-күзелдерлиг, шимээргээринге, оюн-тоглаага ынак. Ажылга кызыл, өнчү-хөреңгизи хөй. Көөрге арыг-силиг кылдыр сагындырар-даа болза, хирлиг, чуттуу-биле чемнени кааптар. Кадыг чылдары: пар, ыт, чылан, аът. Каастанырынга, кеттинеринге ынак. Тааржыр өңнери: кызыл, ногаан, көк. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү — барыын. Аарып болгу дег аарыглары: хат-салгын, өл-шык, өт аарыы. Алдан чеди харлыынга чедир беш шаптараазынныг, беш төлдүг.
От дагаа чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Септээр-кылырынга мергежилдиг болурда, оозун база көөргедиксээр. Оптуг-кажар, мактаныр, бодал-сагыштары хөй янзы. Менээргек, адааргак, күзели хөй. Аксы-сөзү ажыг-даа болза, сеткили шынчы. Шажын-чүдүлгеге сүзүктүг, сеткили чымчак. Арага-дарыга сундулуг болганындан уттуучал, угаанын дүмбей кылдыр халыптап аар. Дииске, ыт-кушка дыка ынак. Тааржыр хеп-сынының, каасталгаларының өң-чүзүнү: ногаан, сарыг, көк, кызыл. Кадыг чылдары: койгун, хаван, күс-ке, аът. Ак чүзүн мал тударга таарымчалыг. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - барыын чүк. Алдан беш харга чедир беш шаптараазынныг. Төл кежии алды.
Чер ыт чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Ажыныычал, күзели хөй. Улус бактап, кыжырыксаар болгаш шуугаары хөй. Оюн-тоглаага идепкейлиинден бодалдары безин угаанныг апаар. Хөй удуур. Өнчү-хөреңгиге, акша-төгерикке ядамык эвес. Оваарныр аарыглары — хат, салгын аарыы, өт аарыы. Кадыг чылдары: улу, мечи, күске, инек, хой. Тааржыр хеп-сынының, каасталгаларының өң-чүзүнү: ногаан, сарыг, кызыл. Бажыңының эжик-дүндүү азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү — барыын-соңгу. Чеден харга чедир чеди моондактыг. Ажы-төл кежии үштен дөрт чедир.
Чер хаван чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Чугаазы чараш, аажызы кадыг, улус-биле чөрүлдээлежиксээринден чидириглерге, чарыгдалдарга болганчок таваржыр. Сеткилинге кирбейн барган кижизин ырак-чоок-даа, төрел-дөргүл-даа дивес, сөглеп кааптар. Эртем-билииниң шыдалы ортумак, дайзынның хоразы хөй. Арыг-силигге ынак, аъш-чеми хөй, өнчүзү шыырак. Чоок улузунга, төрел-дөргүлүнге дузазы эвээш. Тааржыр хеп-сынының каасталгаларының өң-чүзүнү: ногаан, сарыг, кызыл. Кадыг чылдары: чылан, мечи, инек, пар, дагаа. Бажыңының эжик-дүндүү азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - соңгу. Алдан чеди харга чедир алды шаптараазынныг. Төл кежии ийи.
Демир күске чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Эът-ханы сайзыраңгай, түрлүг. Угааны сергек, акша-мөңгүнге хандыкшылы улуг. Сеткили биче, шупту кижилер-биле эп-чөптүг. Хөйнүң аразынга чүрекке дөмей, кичээнгейниң төвүнде апаар, чараш. Дузааргак, баштакка. оюн-тоглаага ынак. Ижер-чииринге ынак, хырны улуг. Удууру эвээш, дүн чоруктуг. Өнчүзүнүң, тараа-быдаазының кежии быжыг, ынчангаш дарга-бошканың, удуртукчунун аайынга кирбес. Чонну хүндүлээр болганындан дайзыннары болгаш моондактары эвээш. Тааржыр хеп-сынының, каасталгаларының өң-чүзүнү: ак, көк, кызыл. Кадыг чылдары аът, дагаа, ыт, пар, койгун. Бажыңының эжик-дүндүү азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү — чөөн. Бежен чеди харлыынга чедир алды шаптараазынныг, беш хире төлдүг.
Демир инек чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Бедик шыырак болгаш кадыг-каңдай, аажызында четпестерлиг. Мага-боду адак-чиик, угааны узак-херии, шыдамыккай. Септээр-кылыр ажылдарга мерген. Аарыгның, дайзынның хоразы эвээш. Шынчы, чүвениң алыс ужур-утказынче көөр. Эш-өөрү, улус-чону ынак. Чалгаа, арагага ынак болгаш өй-хемчээлди тудуп билбези - четпес талазы ол. Баар, бүүрек аарыгларындан оваарныр. Тааржыр хеп-сынының, каасталгаларының өң-чүзүнү: ак, көк. Кадыг чыл-дары: хой, койгун, улу, хаван, ыт. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - чөөн. Бежен беш харлыынга чедир чеди шаптараазынныг, ийи төлдүг.
Суг пар чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Сагыш-бодалдары ырак-делгем, күзел-соруу күштүг. Күш-культурага сундулуг болурда бодун мактаар. Сеткилинде четпестерлиг, оозун өске улус эдери берге. Салган сорулгазы, үзел-көрүжү дыка бедик. Минниишкин органнары чидиг, сеткили чымчак. Чаартылгага, чүве чогаадып кылырынга сундулуг. Херээжен улус-биле холбажыксай бээр чаңы-биле улус аксынче кире бергилээри бар. Хары черге баргаш, акша-төгерикке байыыр азы ядараар. Аксы эвилең-даа бол, бодалы сыр дедир-даа болур. Хөй бодалдар, сорулгалар чугаалаар. Угааны-биле чүве шиңгээдири чараш-өңгүр. Көзер дээн чижектиг оюннарга дыка ынак. Кадыг чылдары: сарбашкын, улу, чылан, хаван. Тааржыр хеп-сынының, каасталгаларының өң-чүзүнү: ак, көк, ногаан. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - чөөн. Чеден бир харлыынга чедир чеди моондактыг. Төл кежии чаңгыс азы үш.
Суг койгун чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Кымга-даа бүзүревес, идегевес. Улугну тоовас, бичиини хүндүлээр. Садыг-саймаага болгаш уйгуга ынак, харам. Ийи арынныг, күзел-хандыкшылы күштүг. Таарыштырып-кажарлаарынга арга-хоргалыг-даа болза, сеткили ак. Кадыг чылдары: дагаа, чылан, инек, күске, аът. Кедер хептери, каасталгаларының өң-чүзүнү- көк, ак, ногаан. Төл кежии чаңгыс азы шуут чок болур. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - чөөн. Чеден ийи харга чедир чурттаар.
Ыяш улу чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Иштики делегейи делгем база аксы-сөзү чымчак. Сөс-домаа чечен-мерген, эдержирге амыр-дыштыг. Угааны чидиг, ынчангаш оптуг-кажар. Сеткили чымчак, арыг-силиг, дыңнангыр. Өг-бүле тудары орай. Кедер хептериниң. каасталгаларының өң-чүзүнү — көк, кызыл, ногаан. Өг-бүле тударынга кадыг чылдары: ыт, хой, инек, пар. Оваарныр аарыглары: өт хоочуралы, Суг Ээзиниң, Чер Ээзиниң (саптак) хоразы. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - чөөн-мурнуу. Алдан алды харлыынга чедир алды шаптараазынныг. Төлүнүң кежии ийи.
Ыяш чылан чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Сеткили биче, дурту узун. Иштики делегейи делгем-херии. Үнээргедир, харамының кырындан кылыктыг болгаш менээргек. Чугаазы хөй-даа бол, бодалы хирелиг. Багай эш-өөр-биле эдержиксээр. Аъш-чемниг, акша-төгериктиг. өнчү-хөреңгилиг-даа болза, хөйнү күзеп чоруурундан аас-дылче кирип, улус хомудалынга таваржып болур. Өг-бүле тударынга кадыг чылдары: хаван, мечи, койгун, пар. Кедер хептериниң, каасталгаларының өң-чүзүнү — көк, ногаан. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - барыын чүк. Чеден чеди харлыынга чедир дөрт шаптараазынныг. Ажы-төлү эңмежок.
От аът чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Мерген угааны чидиг-даа бол, хорадаачал, алгыжы. Улусче шорлур, чөрүлдээлиг байдалдар тургузуксаар. Кижи тынынга чедер, аът-хөл чидирер айыыл-халаптар турул болур. Өнчү-хөреңги мөңге эвес болган төлээде эки-багы часкы хүнге дөмей. Кедер хептери, каасталгаларының өң чүзүнү - кызыл, сарыг, ногаан. Кадыг чылдары: күске, сар-башкын, дагаа, улу, койгун. Оваарныр аарыглары: өкпе, боос-таа, тыныш аарыы база ол ышкаш Чер-девискээр Ээзиниң (гьялбо) хоразындан кичээнир. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - мурнуу. Чеден сес харлыынга чедир чеди шаптараазынныг. Төл кежии ийи.
От хой чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Эът-ханы сайзыраңгай, бүдүжү эки. Эдержирге кедилиг. Чугааланыры шөлээн база улус чугаазын дыңнаар. Ажыл-херекке кызылы-биле үре-түңнелдери эки. Ажы-төлү, уйнуктарының көвейинден акша-төгерикке изиг күзелдиг. Кедер хептери, каасталгаларыны өң-чүзүнү кызыл, сарыг, ногаан. Кадыг чылдары: инек, дагаа, улу, ыт. Чеден чеди харлыынга чедир чеди шаптараазынныг. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - мурнуу. Бүүрек аарыы хоочураарындан оваарныр.
Чер сарбашкын чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Чаңнаары чараш, угааны хостуг. Чугаага мерген болгаш ужур-уткалыг. Эдержирге амыр-дыштыг. Сеткили ак, сорулга-херээ хөй, хөглүг-баштак. Аазаашкын кылбас. Дыка менээргенмес. Ажыл-херээ уткалыг. Өнчүлүг болганындан ону улус-чон хүндүлээр. Кедер хептери, каасталгаларының өң-чүзүнү — кызыл, сарыг, ак. Кадыг чылдары: пар, аът, чылан, ыт, хаван. Чеден сес харлыынга чедир улуг, ортумак тос шаптараазынга таваржыр. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү — барыын. Төл кежии үш. Оваарныр аарыглары: хат аарыы, өл-шык.
Чер дагаа чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Ажынчак, сагыш-бодалын билиптери берге, хандыкшылдыг. Карааның шоо багай, угааны аяс. Сеткили биче болгаш дузааргак. Адааргак, харам болгаш идик-хепке, каасталгаларга дендии ынак. Ажыл-херээ хөй. Аштаныр-чугдунар боорга, улус ону эвээш эвес мактаар. Кедер хептери, каасталгаларының өң-чүзүнү - кызыл, сарыг, ак Кадыг чылдары: койгун, хаван, күске, хой, аът, Аарып болгу дег аарыы - өт аарыы. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - барыын. Чөден харлыынга чедир чеди шаптараазынныг. Төл кежии алды.
Демир ыт чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Мага-боду эки, сеткили ак. Буянныг ажыл-үүлеге кызыл, бүдүжү-даа чараш. Чугаазы эвээш, ыядыычал болгаш арын-нүүрлүг. Холу-биле кылыр-тударынга уран-шевер. Удууру хөй. Өнчү-хөреңгиге күзел-ханыышкынныг. Бак кижи каржыланып шорлур-даа болза, эки бүдүжү-биле чымчадыптар. Хандыкшылы болгаш адааргалы улуг болганындан шыданмайн баары база бар. Өт, өкпе аарыгларындан оваарныр. Кедер хептери, каасталгаларының өң-чүзүнү көк, сарыг, ак. Кадыг чылдары: улу, дагаа, мечи, күске, инек. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - барыын-соңгу. Чеден чеди хар-назынынга чедир чеди шаптараазыннар бар болур. Төлү үштен дөрт чедир.
Демир хаван чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Шупту шимчээшкиннери арыг-даа болза, сеткили эки эвес болган хараазындан менээргек болгаш кочуургак. Уйгужу, алыксак-чиксек. Сөс-домаа быжыг эвес. Шыдал-быразы, өнчүзү хөй, күш-шинек-даа бар. Кедер хептери, каас-талгаларының өң-чүзүнү көк, кызыл, ак. Кадыг чылдары чылан, инек, пар, мечи, дагаа. Чуртталгазының ийиги чартыы бирги чартыынга деңнээрге, аъш-чеми хөй-даа, амыр-дыштыг-даа. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - соңгу. Чеден беш харлыынга чедир чеди шаптараазынныг болур. Ажы-төлү ийиден дөрт чедир.
Суг күске чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Дыка чараш база адааргак, күзели хөй болгаш сагыш-сеткили таарыштырар, кажарлаар чорук-биле шыва алдынган. Аъш-чемге, акша-төгерикке күзел-ханыышкыны улуг, ынчангаш суурнуң чурттакчыларынга, кожаларынга хора чедире бээри эвээш эвес. Кадыг чылдары: аът, ыт, дагаа, пар, тоолай. Кедер хептери, каасталгаларының өң-чүзүнү көк, ак, ногаан. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - чөөн чүк эки. Чеден ийи хар-назынынга чедир ийи шаптараазынныг. Төл кежии ийи.
Суг инек чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Угааны турум эвес, уйгуга ынак. Мага-боду бедик, шыырак. Алыс бойдузундан аамайзымаар, бодалы багай. Аксы-сөзү кадыг, дыңнаксанчыг эвес. Бот тогдунар, өрү көрдүнер. Бодалы делгем-даа бол, арага ижиптеринге ынак. Чевег-хөөр Ээзиниң (саптак) хоразынга таваржып болур. Кедер хептериниң, каасталгаларының өң-чүзүнү - көк, ак, ногаан. Кадыг чылдары: хой, койгун, улу, хаван, ыт. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - соңгу-чөөн чүк эки. Чеден харлыынга чедир чеди шаптараазын-ныг. Төл кежии эвээш.
Ыяш пар чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Шыырак мага-боттуг, кашпагай. Эрестиг-шимченгир, ынчангаш өске улусту аамайзыг байдалга эккептер. Кылык-таныр, маргыжыксаар, чөрүлдээлежиксээр. Адааргак, күзели хөй. Аъш-чеминге, өнчү-хөреңгизинге кежиктиг болурда, эрге-чагыргазы-даа күштүг. Ыжык-хавыңдан аарып-аржып болур. Кедер хептериниң, каасталгаларының өң-чүзүнү көк, ак, ногаан, кызыл. Кадыг чылдары: мечи, күске, чылан, хаван, улу. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - чөөн чүк эки. Алдан алды харлыынга чедир беш шаптараазынныг. Төл кежии үш.
Ыяш койгун чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Дендии кажар, хандыкшыл-күзели күштүг. Өске кижиниң ашаа (кадайы)-биле үүлгедир чүүлү база бар. Эш болуп эдержирге эптиг, найыралды камнап билир. Оюн-тоглаага, ыры-шоорга, танцы-самга аргажок ынак. Мөнээргенип, көөргеттинер. Хөй-ле бодалдарлыг. Аарыгның, дайзынның хоразы таваржып болур. Кедер хептериниң, каасталгаларының өң-чүзүнү - көк, ак, кызыл. Кадыг чылдары: дагаа, аът, хой, чылан, инек. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - чөөн чүк эки. Алдан чеди хар-назынынга чедир чеди шаптараазынныг. Эрте азы орай төлденир.
От улу чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Мага-боду эки, туттунуп шыдавас - ажынчак, сагыштаар, шынын чугаалаар. Угааны аяс, холу шевер. Арыг-силиг, бодун алгап-мактаар болгаш сөс-домаа эптиг. Оор-суктуң, дайзынның хоразы хөй болганындан аас-дылга, чөрүлдээлерге эвээш эвес таваржыр. Өнчүзүнүң соондан диирең эдерген. Аъш-чеми, өнчү-хөреңгизи хөй. Чоок улузунга, төрелдеринге ынак. Дулгуяк кижи-биле өг-бүле тудар. Кедер хептериниң, каасталгаларының өң-чүзүнү-сарыг, ногаан, кызыл. Кадыг чылдары: ыт, аът, хой. Пар чылдыг кижи-биле салым-чолун доңнаштырар болза өнчү доктаавас. Оваарныр аарыглары: хат база өт аарыы. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - чөөн-мурнуу чүк эки. Чеден бир хар-назынынга чедир чеди шаптараазынныг. Төл кежии ийи.
От чылан чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Эът-ханы сайзыраңгай. Кылыр-бүдүрер ажылдарга, шажын суртаалдаарынга мерген. Аарыыры ховар. Эш-өөрү хөй. Сеткилин кижи билип алыры берге. Күзел-хандыкшылы күштүг болганындан бештен чеди чедир ашакка (кадай алыр) баар. Өнчү-хөреңгизи шыырак. Аксы-сөзүн тудуп билир, харысаалганы долузу-биле алыр. Хорадай бергенде дыка берге. Бак чаңныг болганындан өске кижи ону эдери берге. Бодунуң сүр-күчүзү дендии улуг. Бужартаашкынның салдарындан, от-көстүң айыылындан оваарынмас болза, мага-бодунуң чамдык органнары чоорту кадып болурунуң айыылы улуг. Кедер хептериниң, каасталгаларының өң-чүзүнү - сарыг, ногаан, кызыл. Кадыг чылдары: хаван, мечи, аът, пар, койгун. Дагаа чылдыг кижи-биле доңнашса, акша-мөңгүнге ядараар. Чер Ээзиниң, Суг Ээзиниң хоразындан, өт аарыындан аарып болур. Бажыңының эжик-дүндүүнүң азы удуп чыдарда угланып алыр чүгү - барыын чүк эки. Чеден бир назы-харынга чедир чеди шаптараазынныг. Төл кежии ийи айыттынган.
Чер аът чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Маадырлыг, дидим, ажынчак. Сеткили ак. Бодунуң чорук-херээн каггаш, өске улустуң чоруун кылыр. Сөс-домаа быжыг эвес. Буянныг ажыл-херектерге шаптараазыннары хөй болгаш дайзынның база аарыгның шаптык хоразы эвээш эвес. Дузааргак. Чер чоруурунга ынак, адак-чиик. Чугаа-домаа дүвүренчиг, чажыт чугааларны каттырар. Угааны аяс-тода болганындан шажын боттандырарының үүлезин тергиин эки дамчыдып билир. Мага-бодунга тааржыр идик-хевиниң, каасталгаларының өң-чүзүнү: сарыг, кызыл, ак. Таарымча чок чылдары: күске, улу, мечи, пар, койгун, дагаа. Оран-савазының эжик-хаалгазының, удуп-дыштанырда чыдып алыр эки чүгү - мурнуу чүк. Чеден беш хар-назынынга чедир чеди шаптараазынныг. Төл кежии - ийи.
Чер хой чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Эр кижи кыс кижиге хамаарыштыр сагышсыраар, а кыс кижи эр эжи дээш, сагыш човап чоруурундан өг-бүлениң ийилдирзиниң эвилели быжыг. Бо чылда төрүттүнген кижилерниң алыс бүдүжү чымчак болгаш хостуг. Ынчалза-даа үргүлчү чигзиниишкинниг чоруур. Өске кижилер-биле эп-чөптүг, өг-бүлези-биле кадыг. Аарыг-аржык, чидириг-каражага эвээш эвес таваржыр. Угаанының шаа хирелиг болганындан бодун үнээргедир, менээргек. Өөрүшкүзү, муңгаралы холумак. Мага-бодунга тааржыр идик-хевиниң, каасталгаларының өң-чүзүнү: сарыг, кызыл, ак. Кадыг чылдары: инек, улу, чылан, дагаа, ыт. Оран-савазының эжик-хаалгазының, удуп-дыштанырда углап чыдып алыр эки чүгү - барыын чүк, Алдан хар-назынынга чедир дөрт шаптараазынныг. Ажы-төлүнүң талазында моондактар эвээш эвес.
Демир мечи чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Угааны дывылап чоруур болганындан оюн-тоглаага, ыры-шоорга, самнаар-хөглээринге ынак. Мага-боду тергиин шевергин чараш, ынчангаш көрген кижи бүрүзү ынакшый бээр. Сеткили ак, бодунга дыка ынак. Өнчү-хөреңгизи бар. Чугаазы хөй. Чорук-херээ, салдынган сорулгалары хөй-янзы болганындан улус-чон талазындан хөй чугаа үнер. Шевер, тывызык. Чидириглерлиг. Улуг адааргалдың багай салдарынга таваржып база болур. Тааржыр хевиниң, каасталгаларының өң-чүзүнү: ак, сарыг, көк. Таарымча чок чылдары: пар, хаван, аът, чылан, ыт. Өш-өжээнден, бужартаашкындан, арыг эвес үүледен оваарныр. Чеден харлап кырыза, чыргалдыг. Оран-савазының эжик-дүндүү барыын чүкче угланза тааржыр. Сес шаптараазынныг, беш азы чаңгыс төлдүг.
Демир дагаа чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Ажынчак. Сеткили ак. Күзел-хандыкшылы күштүг. Кежик-чолу, күчүзү-даа шыырак. Минниишкин органнары чидиг. Сеткили биче, кедилиг. Чоок кижилеринге чылыг-чымчак. Ижер-чиир аъш-чеминиң кежии улуг. Дойлап-байырлаарынга болгаш «ажыг суг» ишкилептеринге сундулуг. Уйгу-чыдыны хирелиг. Ажык-дорт күзел-хандыкшылдыг. Чугаазы чымчак, ишти-хөңнү ажык. Чугаа-домакка чечен-мерген. Дайзынның, эжиниң ийилдирзинге сеткилинге кирер. Тааржыр хевиниң, каасталгаларының өң-чүзүнү: ак, сарыг, көк. Кадыг чылдары: койгун, хаван, хой, аът, күске. Хат-салгын болгаш халыын аарыындан кичээнир. Бажыңының эжииниң азы удуп-чыдарда угланып алыр чүгү - барыын чүк. Чеден харлыынга чедир чеди шаптараазын бар. Төл кежии дөрт.
Суг ыт чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Алдынары хостуг-шөлээн. Күзели күштүг. Чоок улузу-биле азы таныш-көрүштери-биле билбейн, эки эвес херек-терни кылып, чогуда бээри бар. Мага-бодунда чараш эвес демдектерлиг. Утка чок шуугаарынга ынак. Харам, күзел-хандыкшылы улуг. Оюн-баштак чугаа-домаа чегей, ынчангаш месилдежир, чөрүлдээ кылырынга ынак. Дайзыны хора чедирип, мага-бодунга ок-чемзек дээп болурунуң айыылы улуг. Тааржыр хевиниң, каасталгаларының өң-чүзүнү: ак, көк, ногаан. Кадыг чылдары: улу, инек, мечи, хой, күске. Бажыңының эжииниң азы удуп-чыдарда угланып алыр чүгү барыын-соңгу. Соокка алыскаш, аарып болур. Алдан үш назы-харынга чедир төлдүң база өнчүнүң кежии эвээш.
Суг хаван чылында төрүттүнген кижиниң бүдүжү
Угааны херии, быжыг. Өрү көрдүнер, менээргек база адааргак. Боду билинмес болза, өске кижиге ооң чаңын эдери берге. Багай чүве чугаалаарынга ынак боорга, улус ону хүндүлевес. Удуурунга ынак, алыксак-чиксек, акша-хөреңгилиг. Бүүрек аарыындан, чүстер, сөөк-даяк аарыындан оваарныр. Тааржыр хевиниң, каасталгаларының өң-чүзүнү: ак, көк, ногаан. Кадыг чылдары: чылан, мечи, инек, дагаа, пар. Бажыңының эжии азы удуп чыдарда угланып алыр чүгу барыын-соңгу. Алдан хар-назынынга чедир беш шаптараазынныг. Ажы-төл кежии дөрт. Бода малдың, тараа-быдааның, хөреңгиниң ээзи болур.